Z jakiego metalu są monety? Odkryj tajemnice numizmatyki

Monety towarzyszą człowiekowi od tysięcy lat, a ich skład metaliczny zmieniał się wraz z rozwojem cywilizacji. W dzisiejszych czasach wciąż budzą zainteresowanie zarówno kolekcjonerów, jak i inwestorów. Z jakiego metalu są wykonane? Odpowiedź na to pytanie jest bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać.

Z czego były wykonane dawne monety?

Historia pieniądza sięga czasów starożytnych, kiedy wartość monety była bezpośrednio powiązana z wartością kruszcu, z którego została wykonana. Wówczas monety były nośnikiem wartości samym w sobie, a nie jedynie deklaracją wartości, jak ma to miejsce dzisiaj.

W starożytności dominowały metale szlachetne – złoto i srebro. Monety wykonane z tych kruszców stanowiły nie tylko środek płatniczy, ale również symbol władzy i prestiżu. Słynne są monety wybite z elektrum – naturalnego stopu złota i srebra, używanego m.in. w Lidii około 2600 lat temu.

Równolegle rozwijało się wykorzystywanie brązu i miedzi. Były to metale łatwiej dostępne i tańsze, dlatego wykorzystywano je do bicia monet o niższych nominałach. W ten sposób powstały pierwsze systemy monetarne oparte na różnych wartościach i kompozycjach metali.

Najstarsze znane monety wykonane z elektrum pochodzą z Azji Mniejszej i są datowane na około 600 r. p.n.e.

Nie mniej ciekawym rozwiązaniem było stosowanie stopów metali. Dzięki nim można było dostosować właściwości fizyczne monet – zwiększyć ich trwałość, zmniejszyć koszty produkcji czy nadać im specyficzny kolor. Przykładem takich stopów są różne warianty miedzi z cynkiem lub cyny z dodatkiem aluminium.

Dlaczego monety przestały być bite z czystego złota i srebra?

Głównym powodem była ekonomia. Z czasem wartość kruszcu zaczęła przewyższać wartość nominalną monety, co prowadziło do przetapiania monet na surowiec. Zjawisko to nosi nazwę psucia pieniądza i towarzyszyło wielu cywilizacjom przez wieki.

Władcy, chcąc utrzymać kontrolę nad pieniądzem, zaczęli zmniejszać zawartość szlachetnych metali w monetach lub zastępować je tańszymi odpowiednikami. Efektem była utrata zaufania do waluty, co w dłuższej perspektywie powodowało inflację.

Z czego są wykonane współczesne monety?

Obecnie produkcja monet opiera się głównie na metalach nieszlachetnych i ich stopach. Główne czynniki decydujące o wyborze materiału to jego koszt, wytrzymałość, odporność na korozję oraz łatwość obróbki.

W Polsce od 1995 roku obowiązują dziewięć nominałów monet: od 1 grosza do 5 złotych. Każdy z tych nominałów wykonany jest z innego materiału lub kombinacji metali.

Miedzionikiel

Monety o nominałach 10 gr, 20 gr, 50 gr oraz 1 zł wybijane są z miedzioniklu – trwałego i odpornego na korozję stopu miedzi i niklu. Materiał ten nadaje monetom srebrzysty połysk i dobrą odporność na ścieranie.

Mosiądz manganowy i stal powlekana mosiądzem

Do 2014 roku monety o nominałach 1, 2 i 5 groszy produkowano z mosiądzu manganowego. Od tego czasu NBP ze względów ekonomicznych wprowadził stal powlekaną mosiądzem. Jest to rozwiązanie znacznie tańsze, choć mniej trwałe.

Brązal i bimetale

Dwuzłotówki i pięciozłotówki to tzw. monety bimetaliczne. Składają się z dwóch różnych metali – rdzenia i pierścienia. W monetach 5 zł rdzeń wykonany jest z brązalu (stopu miedzi, cyny i aluminium), a pierścień z miedzioniklu. Dla 2 zł sytuacja jest odwrotna.

Nordic Gold

Choć nazwa sugeruje obecność złota, Nordic Gold nie zawiera go wcale. To stop składający się w 89% z miedzi, 5% cynku, 5% aluminium i 1% cyny. Stosowany był w Polsce do produkcji okolicznościowych monet 2-złotowych do 2014 roku.

• 10, 20, 50 groszy, 1 zł – miedzionikiel (MN25),
• 1, 2, 5 groszy – stal powlekana mosiądzem,
• 2 zł – pierścień z brązalu, rdzeń z miedzioniklu,
• 5 zł – pierścień z miedzioniklu, rdzeń z brązalu,
• monety okolicznościowe – Nordic Gold lub metale szlachetne.

Jakie metale dominują w monetach na świecie?

Również w innych krajach obserwuje się podobne trendy. Stany Zjednoczone od lat stosują kombinacje miedzi, niklu i cynku. Przykładem może być amerykański cent, który od 1982 roku produkowany jest z cynku pokrytego cienką warstwą miedzi.

W przeszłości w USA emitowano także monety ze stali pokrytej cynkiem (w czasie II wojny światowej) oraz z miedzioniklu (np. pięciocentówki). W przypadku monet o wyższych nominałach, jak półdolarówki czy dolary, również używano bimetali lub pokrywano rdzeń z miedzi warstwą miedzioniklu.

Monety bulionowe

Warto również wspomnieć o monetach bulionowych. Są to monety inwestycyjne wykonane z czystych metali szlachetnych – najczęściej złota, srebra, platyny lub palladu. Przykładowe monety to:

• Krugerrand z RPA (złoto),
• Amerykański Orzeł (złoto i srebro),
• Kanadyjski Liść Klonowy (złoto i srebro),
• Australijski Kangur i Koala,
• Wiedeński Filharmonik (złoto i srebro).

Ich wartość zależy głównie od masy i próby kruszcu. Najczęściej spotykaną próbą złota jest Au 999,9, co oznacza niemal całkowitą czystość metalu.

Jak rozpoznać metal, z którego wykonana jest moneta?

Identyfikacja metalu w monecie nie zawsze jest prosta, ale istnieje kilka sposobów, by to zrobić bez specjalistycznego sprzętu. Przede wszystkim warto zwrócić uwagę na:

• kolor powierzchni (srebrzysty dla miedzioniklu, złotawy dla brązalu i Nordic Gold),
• ciężar (monety niklowe są nieco cięższe od miedzioniklowych),
• reakcję na magnes (stal powlekana przyciąga magnes, inne nie),
• wytłoczenia informacyjne – np. symbol „próba” na monetach próbnych,
• rok emisji – pozwala ustalić, z jakiego stopu daną monetę wybito.

W przypadku monet kolekcjonerskich lub próbnych, często stosuje się metale rzadziej spotykane w obiegu, np. tombak, czysty nikiel lub mosiądz. Ich rozpoznanie może wymagać specjalistycznych katalogów lub pomocy rzeczoznawcy.

Jakie są metody uszlachetniania monet?

Niektóre monety, zwłaszcza kolekcjonerskie, poddawane są procesom uszlachetniania. Dzięki nim zyskują unikalny wygląd i odporność na czynniki zewnętrzne. Jednym z najczęściej stosowanych zabiegów jest oksydacja srebra, która nadaje monetom efekt postarzenia i ciemniejszy ton.

Innym procesem jest patynowanie, czyli naturalne lub sztuczne tworzenie się warstwy patyny na powierzchni miedzi. Chroni ona metal przed dalszą korozją i zwiększa wartość kolekcjonerską numizmatu.

Monety z pięknie ukształtowaną i kolorową patyną są dziś bardzo cenione na rynku kolekcjonerskim.

Czy warto inwestować w metale zawarte w monetach?

Choć monety obiegowe nie zawierają już metali szlachetnych w czystej postaci, niektóre z nich mogą mieć wartość wyższą niż ich nominał. Przykładem są jednogroszówki wykonane z mosiądzu manganowego, których zawartość miedzi może przewyższać wartość samej monety.

NBP od lat ponosi straty z tytułu bicia najmniejszych nominałów, dlatego istnieje możliwość zmiany składu materiałowego na tańsze alternatywy, jak np. aluminium. Zjawisko tezauryzacji takich monet przez obywateli potwierdza, że wartość fizyczna może przewyższać wartość nominalną.

W kontekście inwestycji warto jednak rozważyć zakup monet bulionowych, których wartość zależy bezpośrednio od kruszcu. Idealnie nadają się do dywersyfikacji portfela i zabezpieczenia oszczędności przed inflacją.

Co warto zapamietać?:

• Monety w starożytności były wykonane głównie z metali szlachetnych, takich jak złoto i srebro, a ich wartość była bezpośrednio związana z wartością kruszcu.
• Współczesne monety w Polsce produkowane są z różnych materiałów, w tym miedzioniklu, stali powlekanej mosiądzu oraz bimetali, co wpływa na ich trwałość i koszty produkcji.
• Najpopularniejsze nominały monet w Polsce to: 10, 20, 50 groszy oraz 1 zł – wykonane z miedzioniklu, a 1, 2, 5 groszy – ze stali powlekanej mosiądzu.
• Monety bulionowe, wykonane z czystych metali szlachetnych, są dobrym sposobem na inwestycję, a ich wartość zależy od masy i próby kruszcu.
• Identyfikacja metalu w monecie może być przeprowadzona przez obserwację koloru, ciężaru, reakcji na magnes oraz roku emisji.