Wycena utraconych korzyści przedsiębiorstwa w ujęciu prawnym i finansowym

Naruszenie zobowiązania umownego lub działanie niezgodne z prawem rzadko prowadzi wyłącznie do uszczerbku w istniejącym majątku przedsiębiorstwa. Często skutkiem takiego zdarzenia jest niemożność osiągnięcia korzyści, które przedsiębiorstwo uzyskałoby w toku niezakłóconej działalności operacyjnej. Ustalenie wysokości tak rozumianego uszczerbku, określanego w prawie cywilnym jako utracone korzyści, wymaga jednoczesnego zastosowania kategorii prawnych oraz metodologii wyceny finansowej przedsiębiorstw.

1. Przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej

Powstanie odpowiedzialności odszkodowawczej w polskim prawie cywilnym uzależnione jest od łącznego spełnienia trzech przesłanek: wystąpienia szkody, zaistnienia zdarzenia wywołującego szkodę oraz istnienia adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy tym zdarzeniem a szkodą, ocenianego zgodnie z art. 361 § 1 Kodeksu cywilnego. Niespełnienie którejkolwiek z powyższych przesłanek wyklucza możliwość dochodzenia roszczenia odszkodowawczego, niezależnie od rzeczywistej skali skutków finansowych poniesionych przez poszkodowanego.

2. Definicja szkody w prawie cywilnym

Podstawą ustalenia wysokości szkody jest tzw. metoda dyferencyjna (teoria różnicy), polegająca na porównaniu stanu majątku istniejącego rzeczywiście po wystąpieniu zdarzenia szkodzącego ze stanem hipotetycznym, jaki zaistniałby, gdyby zdarzenie to nie nastąpiło. Wyrażona w pieniądzu różnica pomiędzy tymi dwoma stanami stanowi szkodę w rozumieniu prawa cywilnego. Istotne jest przy tym, że stan hipotetyczny musi wynikać z normalnego, przewidywalnego biegu zdarzeń, nie zaś z najbardziej korzystnego z możliwych scenariuszy rozwoju działalności.

3. Strata rzeczywista i utracone korzyści jako kategorie uszczerbku majątkowego

Zgodnie z art. 361 § 2 Kodeksu cywilnego naprawienie szkody majątkowej obejmuje dwie odrębne kategorie uszczerbku. Pierwszą stanowi strata rzeczywista (damnum emergens), rozumiana jako faktyczne zmniejszenie się aktywów lub zwiększenie pasywów w majątku poszkodowanego, z wyłączeniem ubytków naturalnych oraz zużycia wynikającego z normalnego użytkowania. Drugą kategorię stanowią utracone korzyści (lucrum cessans), definiowane jako wartości, które weszłyby do majątku poszkodowanego, gdyby zdarzenie szkodzące nie wystąpiło. O ile ustalenie straty rzeczywistej opiera się zazwyczaj na dokumentacji księgowej, o tyle wykazanie utraconych korzyści wymaga udowodnienia wysokiego stopnia prawdopodobieństwa ich osiągnięcia. Orzecznictwo nie wymaga w tym zakresie pewności bezwzględnej, lecz prawdopodobieństwa pozwalającego, w świetle zasad doświadczenia życiowego, uznać utratę korzyści za praktycznie przesądzoną.

4. Związek przyczynowy jako przesłanka odpowiedzialności

Ustalenie związku przyczynowego następuje na podstawie teorii adekwatnej przyczynowości i przebiega dwuetapowo. W pierwszej kolejności bada się istnienie obiektywnego powiązania pomiędzy zdarzeniem a szkodą, zgodnie z regułą condicio sine qua non. Następnie ocenia się, czy dany skutek stanowi typowe, normalne następstwo tego rodzaju zdarzenia, czy też wynika z nadzwyczajnego zbiegu okoliczności. Związek przyczynowy ma przy tym charakter obiektywny i jest niezależny od przewidywalności zdarzenia przez sprawcę, która stanowi odrębną kategorię winy.

5. Standard wartości inwestora a standard sprawiedliwej wartości rynkowej

Ustalenie wartości utraconych korzyści wymaga uprzedniego określenia standardu wartości, gdyż wybór ten w istotny sposób wpływa na wynik wyceny. Standard wartości inwestora uwzględnia indywidualne plany rozwoju właściciela przedsiębiorstwa oraz oczekiwane efekty synergiczne.

Zastosowanie tego standardu staje się problematyczne, gdy plany rozwojowe pozostawały przed wystąpieniem zdarzenia szkodzącego wyłącznie na etapie koncepcyjnym, zwłaszcza jeśli ta koncepcja nie miała formy oficjalnego dokumentu (budżet, plan wieloletni etc.). W takich przypadkach sąd może uznać przyjęty scenariusz za wykraczający poza normalne następstwo zdarzenia i odrzucić go jako nadmiernie spekulatywny. Bezpieczniejszym, choć z reguły prowadzącym do niższej kwoty odszkodowania, punktem odniesienia jest standard sprawiedliwej wartości rynkowej, oparty na typowym, przeciętnym rozwoju analizowanego podmiotu.

6. Zakres szkody a kwalifikacja kosztów stałych

Metodyka wyceny różni się w zależności od tego, czy szkoda dotyczy całości działalności operacyjnej przedsiębiorstwa, czy wyłącznie jej wybranego segmentu. W przypadku szkody obejmującej całość działalności od utraconych przychodów odejmuje się wszystkie koszty, zarówno stałe, jak i zmienne, które przedsiębiorstwo poniosłoby w celu ich wygenerowania.

Sytuacja komplikuje się, gdy szkoda dotyczy jedynie fragmentu działalności. Prawidłowe podejście uwzględnia w rachunku wyłącznie te koszty, które rzeczywiście uległy zmniejszeniu w związku ze zdarzeniem szkodzącym, niezależnie od ich klasyfikacji w ewidencji księgowej.

7. Metody prognozowania scenariusza kontrfaktycznego

Istotnym elementem wyceny jest sformułowanie wiarygodnej prognozy funkcjonowania przedsiębiorstwa w hipotetycznej sytuacji nieziszczenia się zdarzenia szkodzącego. Wybór metody prognozowania uzależniony jest przede wszystkim od dostępności dokumentacji potwierdzającej zakładany scenariusz – im słabsza podstawa dowodowa, tym większego znaczenia nabiera uzasadnienie przyjętych założeń odniesieniem do realnych możliwości przedsiębiorstwa oraz sytuacji rynkowej.

Najbardziej wiarygodną podstawę prognozy stanowi dokumentacja dotycząca konkretnej, niezrealizowanej transakcji lub przedsięwzięcia,przykładowo podpisana, lecz niewykonana z powodu zdarzenia szkodzącego umowa, złożona oferta handlowa lub zatwierdzony budżet bądź plan wieloletni. Tego rodzaju dokumenty pozwalają oprzeć wycenę na konkretnych, możliwych do zweryfikowania parametrach.

W przypadku braku takiej dokumentacji podstawą prognozy stają się dane historyczne przedsiębiorstwa sprzed wystąpienia zdarzenia szkodzącego. Dotychczasowa dynamika wyników, o ile jest wystarczająco długa i stabilna, może zostać ekstrapolowana na okres objęty analizą, z uwzględnieniem korekt na sezonowość oraz jednorazowe wahania koniunkturalne.

Trzecie podejście, o charakterze porównawczym, opiera się na wynikach podmiotów prowadzących działalność zbliżoną do analizowanego przedsiębiorstwa,analogicznie do metod stosowanych przy ocenie rynkowości cen w dokumentacji cen transferowych. Punktem odniesienia staje się to, jak zachowywałby się podmiot działający w porównywalnych warunkach rynkowych, gdyby zdarzenie szkodzące nie wystąpiło. Podejście to znajduje zastosowanie przede wszystkim wówczas, gdy przedsiębiorstwo nie dysponuje ani dokumentacją transakcyjną, ani wystarczająco długim ciągiem danych historycznych, na przykład ze względu na krótki okres działalności lub niedawne otwarcie kolejnej lokalizacji.

Prawidłowe ustalenie wysokości utraconych korzyści wymaga podjęcia szeregu decyzji metodologicznych: właściwego doboru standardu wartości, precyzyjnego określenia zakresu szkody, dostosowania metody prognozowania do dostępnych danych oraz konsekwentnego zastosowania zasady kapitalizacji przepływów historycznych i dyskontowania przepływów przyszłych. Pominięcie któregokolwiek z powyższych elementów, jak również mechaniczne zastosowanie metodyki wyceny przedsiębiorstw wprost do wyceny szkody odszkodowawczej, stanowi częstą przyczynę kwestionowania opinii biegłych w postępowaniu sądowym. W przypadku zainteresowania konsultacją z biegłym sądowym bądź specjalistą zajmującym się wyceną przedsiębiorstw w Warszawie lub okolicach możesz zapoznać się z tymi usługami: https://www.wojcikdoradztwo.pl/pl/o-firmie/biegly-sadowy/wycena-przedsiebiorstw.

Artykuł sponsorowany