Jakie zabezpieczenia mają polskie banknoty?
Polskie banknoty mają kilka niezależnych zabezpieczeń, które można sprawdzić bez specjalistycznego sprzętu. Najprościej skorzystać z metody „Dotknij, Popatrz, Przechyl, Sprawdź”. Pozwala ona ocenić papier, wypukłość druku, znak wodny, nitkę zabezpieczającą i elementy zmieniające wygląd przy poruszaniu banknotem.
Jak sprawdzić banknot w 4 krokach?
Podstawowa kontrola należy do tak zwanego pierwszego poziomu weryfikacji. Oznacza to, że większość zabezpieczeń może sprawdzić każdy, bez urządzeń używanych przez ekspertów.
W praktyce kontrola wygląda następująco:
- Dotknij – przesuń palcami po powierzchni banknotu. Papier nie powinien być idealnie gładki, a wybrane elementy, między innymi portret, nominał, napis NBP i oznaczenia dla osób niewidomych, powinny mieć wyczuwalną wypukłość.
- Popatrz – unieś banknot pod światło i sprawdź znak wodny, nitkę zabezpieczającą oraz element recto-verso.
- Przechyl – poruszaj banknotem pod różnymi kątami. Farba zmienna optycznie, pas opalizujący i efekt kątowy powinny zmieniać wygląd zależnie od kierunku obserwacji.
- Sprawdź – jeśli masz lupę albo lampę UV, obejrzyj mikrodruki i dodatkowe elementy widoczne w ultrafiolecie.
Pojedyncza cecha nie powinna być jedyną podstawą oceny. Najlepiej porównać kilka zabezpieczeń z innym banknotem tego samego nominału, zwłaszcza gdy kontrola odbywa się w słabym świetle.
Najważniejsze zabezpieczenia polskich banknotów
Staloryt
Staloryt to technika druku dająca wyczuwalny pod palcami efekt wypukłości. Występuje między innymi w portrecie władcy, cyfrowym oznaczeniu nominału, nazwie emitenta i oznaczeniach dla osób niewidomych. Fałszywe banknoty często są płaskie i śliskie, ponieważ zwykły wydruk nie odtwarza tej struktury.
Znak wodny
Znak wodny powstaje już podczas produkcji papieru, a nie przez późniejsze nadrukowanie obrazu. Po obejrzeniu banknotu pod światło powinien być widoczny wizerunek władcy oraz oznaczenie nominału. W zmodernizowanej serii znajduje się on w odkrytym, niezadrukowanym polu, dzięki czemu łatwiej go zauważyć.
Jeżeli podobny obraz widać bez podświetlenia albo wygląda jak zwykły nadruk, banknot wymaga dokładniejszej kontroli. W autentycznym egzemplarzu przejścia tonalne znaku wodnego wynikają z różnej gęstości papieru.
Nitka zabezpieczająca
Nitka jest widoczna pod światło jako pionowa, ciemna linia. Zawiera oznaczenie nominału oraz skrót „ZŁ”. W zależności od nominału i wersji banknotu może mieć także elementy widoczne przy oglądaniu pod kątem. Jej brak albo płaski nadruk imitujący nitkę powinien wzbudzić podejrzenie.
Recto-verso
To obraz tworzony przez elementy wydrukowane po obu stronach banknotu. Po podświetleniu fragmenty powinny idealnie się uzupełnić, tworząc koronę w owalu. Niedokładne spasowanie, przesunięcie albo brak pełnego obrazu wskazuje na nieprawidłowość.
Farba zmienna optycznie i efekt kątowy
Niektóre elementy zmieniają kolor lub kształt zależnie od kąta patrzenia. Na banknotach 50 zł i 100 zł występują oznaczenia wykonane farbą zmienną optycznie. W 50 zł stylizowana litera K przechodzi z zielonej w niebieską, a w 100 zł rozeta zmienia kolor ze złotego na zielony.
Efekt kątowy znajduje się na przedniej stronie każdego nominału, w prawym dolnym rogu. Po ustawieniu banknotu równolegle do podłoża i obróceniu go o około 90 stopni pojawiają się jasne lub ciemne cyfry nominału, korona albo inne elementy zależne od nominału.
Mikrodruk i zabezpieczenia widoczne w UV
Mikrodruk to bardzo mały tekst umieszczony na przedniej i odwrotnej stronie banknotu. Do jego sprawdzenia przydaje się lupa. W wybranych miejscach można dostrzec między innymi litery „RP” oraz napisy związane z emitentem.
Lampa UV pozwala sprawdzić zabezpieczenia drugiego poziomu. W świetle ultrafioletowym ujawniają się dodatkowe elementy graficzne, między innymi kwadrat z wartością nominalną i fragmenty numeracji. Brak lampy UV nie uniemożliwia jednak podstawowej kontroli banknotu.
Czym różnią się zabezpieczenia poszczególnych nominałów?
Podstawowe zabezpieczenia, takie jak staloryt, znak wodny, nitka i recto-verso, występują w całej serii. Różnice dotyczą głównie elementów optycznych:
| Nominał | Zabezpieczenie optyczne | Inne cechy |
|---|---|---|
| 10 zł | Turkusowy pas opalizujący na odwrocie | Efekt kątowy z jasnymi lub ciemnymi cyframi nominału |
| 20 zł | Liliowy pas opalizujący na odwrocie | Efekt kątowy z jasnymi lub ciemnymi cyframi nominału |
| 50 zł | Litera K zmieniająca kolor z zielonego na niebieski | Efekt kątowy pokazujący koronę lub nominał |
| 100 zł | Rozeta zmieniająca kolor ze złotego na zielony | Efekt kątowy pokazujący koronę lub nominał |
| 200 zł | Tarcza herbowa przechodząca ze złotego w zielony | Opalizujący złoty ornament na odwrocie oraz nitka z dodatkowymi efektami |
| 500 zł | Szyszak husarski zmieniający kolor z zielonego na niebieski | Opalizujący złoty ornament na odwrocie i efekt kątowy |
W obiegu mogą występować zarówno banknoty zmodernizowane, jak i starsze egzemplarze tej samej serii. Wszystkie obecnie używane banknoty pozostają prawnym środkiem płatniczym, dlatego różnica w wyglądzie starszego i nowszego egzemplarza nie oznacza sama w sobie fałszerstwa.
Co zrobić, gdy banknot budzi wątpliwości?
Jeśli kilka zabezpieczeń nie działa albo banknot wyraźnie różni się papierem, kolorystyką lub jakością druku, nie przekazuj go kolejnej osobie. Postępuj według krótkiej listy:
- Nie wprowadzaj podejrzanego banknotu do obiegu.
- Odłóż go tak, aby nie został pomieszany z prawdziwymi pieniędzmi.
- Porównaj go z banknotem tego samego nominału, ale nie pocieraj ani nie niszcz podejrzanego egzemplarza.
- Zgłoś się do banku albo na policję, gdzie banknot może zostać przekazany do dalszej weryfikacji.
Eksperci NBP stosują także zabezpieczenia trzeciego poziomu, przeznaczone do specjalistycznych ekspertyz. Zwykła kontrola nie wymaga ich znajomości. W większości sytuacji wystarczy spokojnie sprawdzić kilka cech metodą „Dotknij, Popatrz, Przechyl, Sprawdź”.
